समृद्ध नेपालको ‘विकास ढाँचा’ !

विकास मानवीय संवेदनाको जीवन्त उडान र समाजको प्राण हो। अनेक सम्भावना बोकेको यसको यात्रा सिधा हुँदैन, बरु सपना र संघर्षको लयमा अघि बढ्छ। विकासको पहिलो जग सडक हो, जसले गाउँ–सहरमात्र होइन, मानिसका मन पनि जोड्छ। जोन एफ. केनेडीले भने झैं ‘हाम्रो सम्पत्तिले सडक होइन, बरु सडकले हाम्रो सम्पत्ति बनाएका हुन्।’

भौतिक पूर्वाधारले जग बनेर समग्र समाज बदल्दै विकासको छलाङ मार्ने हो। तर, विश्वका कुनै पनि विकसित देश एकैदिनमा बनेका होइनन्। विश्वबजारमा विकासका अनेकौं मोडल भए पनि तिनको अन्धानुकरणले मात्र हाम्रो देश बन्दैन। अरूका सफलता–असफलताबाट पाठ सिक्दै, नेपालले आफ्नो भूगोल, समाज र संस्कृति सुहाउँदो आफ्नै ‘विकास ढाँचा’ पहिल्याउनु छ। सही ढाँचाबिनाको विकास सधैं अधुरो हुने भएकाले पूर्वाधार विकासको साँचो मर्म यसैमा लुकेको छ।
विश्वका केही उत्कृष्ट अभ्यास

१. अमेरिका (खुला पुँजीवादी विकास ढाँचा) : कुल बजेटको करिब ३ प्रतिशत पूर्वाधारमा लगानी गर्ने अमेरिकाको ‘हाइवे प्रणाली’ विश्वकै उत्कृष्ट सञ्जाल मानिन्छ। यहाँ केन्द्रीय योजनाभन्दा पनि संघीय, राज्य र निजी क्षेत्रको विकेन्द्रित एवं स्वायत्त सहकार्य हुन्छ। राजस्व, आन्तरिक ऋण र निजी लगानीमा आधारित यस मोडलमा नवीन प्रविधिको उच्च प्रयोग गरिन्छ। वातावरणीय चुनौतीलाई कडा कानुनमार्फत सम्बोधन गर्दै, छिटो र छरितो निर्माणबाट अर्थतन्त्रलाई आत्मनिर्भर बनाउनु यसको विशेषता हो।

२. स्विट्जरल्यान्ड (पूर्ण पारिस्थितिकीय विकास) : प्रत्यक्ष लोकतन्त्र र जनमतसंग्रहबाट योजना तय हुने हुनाले यहाँ विकासमा जनताको उच्च अपनत्व छ। कुल बजेटको करिब ४ प्रतिशत पूर्वाधारमा खर्च गर्ने यस देशले पहाडी भूगोलको महँगो लागतका बाबजुद अत्याधुनिक इन्जिनियरिङमार्फत लामा सुरुङमार्ग र रेलमार्ग निर्माण गरेको छ। प्रकृति नबिगारी पूर्वाधार विकास गर्न सकिन्छ भन्ने यो ज्वलन्त उदाहरण हो, जसले यहाँको पर्यटन र समग्र अर्थतन्त्रलाई मजबुत बनाएको छ।

४. अस्ट्रेलिया (उत्पादनशीलता केन्द्रित विकास) : ‘इन्फ्रास्ट्रक्चर अस्ट्रेलिया’ जस्तो शक्तिशाली र स्वतन्त्र निकायले दीर्घकालीन राष्ट्रिय योजना तय गर्ने यस मोडलले प्राकृतिक स्रोत र सेवा अर्थतन्त्रमा जोड दिन्छ। बजेटको करिब ५ प्रतिशत पूर्वाधारमा लगानी गर्दै सहर, खानी र बन्दरगाह जोड्ने सञ्जाल विस्तार गरिएको छ। विशाल मरुभूमियुक्त भूगोलको चुनौती भए पनि संघीय र राज्य सरकारबीचको चुस्त समन्वयले ठूला आयोजनाहरू समयमै सम्पन्न हुन्छन्। कडा वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकन (ईआईए) सहितको सन्तुलित विकास यसको मुख्य सबल पक्ष हो।

५. क्यानडा (समावेशी र दिगो विकास ढाँचा) : संघीय र प्रान्तीय सरकारको समन्वयमा चल्ने क्यानडाको मोडल अत्यन्तै समावेशी छ। ‘क्यानडा इन्फ्रास्ट्रक्चर बैंक’ मार्फत दीर्घकालीन योजना तय गर्दै कुल बजेटको करिब ४ प्रतिशत पूर्वाधारमा लगानी गरिन्छ। सन् २०१६ को ‘इन्भेस्टिङ इन क्यानडा’ जस्ता महायोजनाले स्वच्छ ऊर्जा र हरित यातायातलाई प्राथमिकतामा राखेका छन्। अत्यधिक चिसो मौसमको चुनौतीलाई चिर्दै कडा वातावरणीय प्रभाव मूल्यांकनका साथ बहुसांस्कृतिक समाजलाई जोड्न यहाँको पूर्वाधारले महŒवपूर्ण भूमिका खेलेको छ।

६. जापान (प्रविधि र गुणस्तर केन्द्रित ढाँचा) : एसियामा पर्ने जापान भूकम्प र सुनामीजस्ता विपद् प्रतिरोधी पूर्वाधार निर्माणमा विश्वकै सर्वोत्कृष्ट नमुना हो। कुल बजेटको करिब ६ प्रतिशत पूर्वाधारमा खर्च गर्ने जापानले प्रविधि, गुणस्तर र समयको कठोर पालनालाई विकासको आधार मानेको छ। बुढ्यौली जनसंख्या र चरम श्रम अभावको चुनौतीलाई रोबोटिक्सको प्रयोगबाट सहजै समाधान गरिएको छ। बुलेट ट्रेन र उत्कृष्ट सार्वजनिक यातायात प्रणाली रहेको जापानमा हाल ‘सामाजिक पूर्वाधार’ र विपद् व्यवस्थापनलाई विकासको अभिन्न अंग मानिन्छ।

७. दक्षिण कोरिया (निर्यातमूलक र उद्योगमुखी ढाँचा): सन् १९७०–८० को दशकमा पञ्चवर्षीय योजनामार्फत द्रुत आर्थिक वृद्धि हासिल गरेको दक्षिण कोरियाको मोडल मूलतः राज्य निर्देशित छ। सडक, बन्दरगाह र रेलमार्गमा ठूलो लगानी गरेको एसियामै पर्ने यस देशले हाल पूर्वाधारमा कुल बजेटको ४ देखि ५ प्रतिशतसम्म खर्च गर्छ। तीव्र सहरीकरण र जनघनत्वको चापलाई कडा सुशासन र प्रविधिको प्रयोगबाट सम्बोधन गरिएको छ। शिक्षा र अनुसन्धानमा गरिएको विशाल लगानीकै कारण आज दक्षिण कोरिया अग्रणी राष्ट्र बनेको छ।

नेपालको मौलिक विकास ढाँचा : ‘हरित पूर्वाधार र सांस्कृतिक अर्थतन्त्र’
‘राष्ट्रले तपाईंका लागि के गर्छ होइन, तपाईं राष्ट्रका लागि के गर्नुहुन्छ,’ केनेडीकै यो कालजयी भनाइलाई हरेक नेपालीले हृदयमा राख्ने हो भने रूपान्तरण असम्भव छैन। विश्वका सफल अभ्यासले प्रशस्त बाटो देखाए पनि, हिँड्ने हाम्रै आफ्नै पाइलाले हो। त्यसैले, भू–राजनीतिक र सामाजिक यथार्थलाई सम्बोधन गर्न नेपालले आफ्नै मौलिक ‘हरित पूर्वाधार र सांस्कृतिक अर्थतन्त्र’ नामको एकीकृत विकास ढाँचा अवलम्बन गर्नुपर्छ। भ्रष्टाचारप्रति शून्य सहनशीलता कायम गर्न सके मात्र विकासले अपेक्षित गति लिन सक्छ।

प्रत्येक गाउँलाई कृषि सडकसँग जोड्नु नितान्त आवश्यक छ, तर निर्माण गर्दा भौगोलिक संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राखी ‘ग्रिनरी’, ‘जैविक इन्जिनियरिङ’ र ‘बायोडाइभर्सिटी’को भरपूर प्रयोग गरिनुपर्छ। यो ढाँचा नेपाली माटो र पर्यावरणसँग पूर्ण मेल खानेछ, जसले ग्रामीण सीमान्तकृत वर्गको गरिबी निवारणमा कोसेढुंगाको काम गर्नेछ। सीमित विप्रेषण र स्वदेशी पुँजीलाई अब पूर्वाधार र उत्पादनशील क्षेत्रमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ। ‘नागरिक विज्ञान’ (सिटिजन साइन्स)को अवधारणाअनुरूप समुदायको सक्रिय सहभागिता नै हाम्रो देशको विकासको मुख्य चालक शक्ति बन्नुपर्छ।

• सही विकास ढाँचाको छनोट नै समृद्घिको पहिलो महत्तवपूर्ण खुड्किलो हो। सही मोडल छानेपछि निरन्तरको इमानदार प्रयास र स्पष्ट दृष्टिकोणले नै विश्वका अरू देश विकसित 
• र धनी भएका हुन्।
• देशको विकास केवल राज्यको ठूलो बजेट, विदेशी ऋण र भौतिक संरचना निर्माणको प्राविधिक खेलमात्र पक्कै होइन। यो त सिंगो राष्ट्रको सामूहिक इच्छाशक्ति, दूरदृष्टि र संकल्पको स्पष्ट प्रतिबिम्ब हो।
• दृढ संकल्प, इमानदारी र मौलिक योजनाले पक्कै पनि चमत्कार गर्न सक्छ। भावी सन्ततिलाई कस्तो र कुन अवस्थाको देश सुम्पने ? यो गम्भीर प्रश्नले हरेक नागरिकलाई भित्रैदेखि झस्काउनु पर्छ।

तराईका फाँटमा ठूला, आधुनिक र उत्पादनमुखी पूर्वाधार निर्माण गर्दै गर्दा पहाडी भूभागमा साना, बलिया, पहिरो–प्रतिरोधी र पर्यावरणमैत्री सडक सञ्जाल विस्तार गर्नुपर्छ। जलविद्युत् र पर्यटनलाई राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड बनाउँदै, हाम्रा नदीनाला र जंगलको दिगो उपयोग एवं वरपरका ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण गर्न सकेमात्र विकासले पूर्णता पाउँछ। कृषिलाई आधुनिकीकरण गरी सिधै उद्योगसँग जोड्न र युवा जनशक्तिलाई स्वदेशमै रोक्न स्थानीय श्रम, सीप र कच्चा पदार्थको अधिकतम उपयोग हुने रोजगारीका अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। स्थानीय सरकारलाई स्रोत र साधनमा थप अधिकारसम्पन्न बनाइनुपर्छ। जापानबाट विपद्–प्रतिरोधी पूर्वाधार निर्माण र चुस्त मर्मत प्रणाली सिक्नुछ, कोरियाबाट दीर्घकालीन नीति विश्लेषणको ज्ञान लिनुछ र स्विट्जरल्यान्डबाट स्थानीय वित्तीय स्वायत्तताको सफल अभ्यास अपनाउनुछ।

यसैगरी, अमेरिका, जर्मनी र अस्ट्रेलियाका कतिपय कमजोरीबाट पनि पाठ सिक्दै विकास योजनालाई राजनीतिक हस्तक्षेप र जवाफदेहिताको अभावबाट जोगाउनुपर्छ। यसका लागि पारदर्शी नीति निर्माण र उत्कृष्ट प्राविधिक छनोटलाई सदैव प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। जलविद्युत्, कृषि र पर्यटनलाई एकआपसमा जोड्ने सडक र सुरुङमार्गहरू निर्माण गर्दा भूकम्पप्रतिरोधी र दिगो संरचनालाई अनिवार्य सर्त बनाइनुपर्छ। स्थानीय निर्माण सामग्री र रैथाने प्रविधिको प्रयोगले लागत घटाउनुका साथै पुँजी पलायनसमेत रोक्छ। पूर्वाधारमा कुल बजेटको कम्तीमा १५ प्रतिशत विनियोजन गर्ने नीति राज्यले कम्तीमा एक दशक दृढतापूर्वक लिनुपर्छ, जसको मुख्य स्रोत आन्तरिक राजस्व, विप्रेषण र अन्तर्राष्ट्रिय ऋण हुन सक्छ।

ठूला आयोजनामा सार्वजनिक–निजी साझेदारीमार्फत उल्लेख्य लगानी जुटाउन सकिन्छ, तर यसका लागि बलियो नियामक ढाँचा र पूर्ण पारदर्शिता अपरिहार्य छ। अस्ट्रेलियाको ‘इन्फ्रास्ट्रक्चर अस्ट्रेलिया’जस्तै विज्ञहरू सम्मिलित एक शक्तिशाली र स्वतन्त्र राष्ट्रिय पूर्वाधार निकाय गठन गर्नु आजको टड्कारो आवश्यकता हो, जसले हाम्रा ठूला नदीहरूलाई जलमार्ग र ऊर्जाका रूपमा विकास गर्न दीर्घकालीन खाका कोर्न आदि काम गर्न सकोस्। संघ, प्रदेश र स्थानीय तहबीचको फितलो समन्वयलाई अन्त्य गर्दै पूर्वाधार निर्माणसँगै त्यसको नियमित मर्मतसम्भार र दिगोपनमा लगानी बढाउनुपर्छ।

वास्तवमा, विकास भनेको मानिसको उकासिएको जीवनस्तर, गुणस्तरीय शिक्षा, सर्वसुलभ स्वास्थ्य र उज्यालो भविष्यको जीवन्त कथा हो। विकास सपना र कर्मको सुन्दर संगम हो। सडकले गाउँ र सहरको भौतिक दूरीमात्र घटाउँदैन, मानिसका मन पनि जोड्छ। बिजुलीले घरको आँगनमात्र होइन, चेतनाको गाउँ पनि उज्यालो बनाउँछ। खानेपानी र सरसफाइले जनस्वास्थ्य सुधार्छ भने आधुनिक शिक्षाले भावी पुस्ताको गन्तव्य कोर्छ। यी सबै समग्र समृद्धिका अभिन्न अंग हुन्।

निष्कर्षमा अबको बाटो र हाम्रो संकल्प : देशको विकास केवल राज्यको ठूलो बजेट, विदेशी ऋण र भौतिक संरचना निर्माणको प्राविधिक खेलमात्र पक्कै होइन। यो त सिंगो राष्ट्रको सामूहिक इच्छाशक्ति, दूरदृष्टि र संकल्पको स्पष्ट प्रतिबिम्ब हो। महान् नेता नेल्सन मन्डेलाले भनेजस्तै गरिबी प्राकृतिक होइन, यो पूर्ण रूपले मानव निर्मितमात्र हो। निरन्तरको इमानदार मानव प्रयास र दृढताबाटै यसलाई सधैंका लागि परास्त र अन्त्य गर्न सकिन्छ। हाम्रो वर्तमान पछौटेपन, गरिबी र अस्तव्यस्तता पनि हाम्रै आफ्नै कमजोरी, राजनीतिक खिचातानी र असफलताको उपज हो।

अब हामीले राष्ट्र निर्माणमा निर्मम र दृढ इच्छाशक्ति देखाउने बेला आएको छ। आफ्नो माटो, भूगोल र संस्कृति सुहाउँदो सही विकास ढाँचाको छनोट नै समृद्धिको पहिलो महत्वपूर्ण खुड्किलो हो। सही मोडल छानेपछि निरन्तरको इमानदार प्रयास र स्पष्ट दृष्टिकोणले नै विश्वका अरू देश विकसित र धनी भएका हुन्। हाम्रो पनि राष्ट्रिय विकासको अन्तिम र सर्वोच्च लक्ष्य यही नै हो, जसमा सिंगो समाज आर्थिक रूपले सम्पन्न र सामाजिक रूपले न्यायपूर्ण हुनुपर्छ। वातावरणमैत्री कालोपत्रे सडक वा कंक्रिटका संरचनाले मात्र समाजको समग्र रूपान्तरण कदापि सम्भव छैन। त्यसमा गहन मानवीय संवेदना, भविष्यपरक दूरदृष्टि र हाम्रो आफ्नै मौलिक सांस्कृतिक पहिचान पनि अनिवार्य रूपमा मिसिनुपर्छ।

हाम्रा अग्ला पहाड र जटिल भूगोल विकासका बाधक चुनौती होइनन्, बरु पर्यटन र जलविद्युत्का लागि सुन्दर अवसर हुन्। देशको यो मलिन मुहार फेर्न अब हामीले एक पल पनि ढिला गर्नु हुँदैन। दृढ संकल्प, इमानदारी र मौलिक योजनाले पक्कै पनि चमत्कार गर्न सक्छ। भावी सन्ततिलाई कस्तो र कुन अवस्थाको देश सुम्पने ? यो गम्भीर प्रश्नले हरेक नागरिकलाई भित्रैदेखि झस्काउनु पर्छ। किनकि, राष्ट्रको सुन्दर भविष्य हाम्रै हातमा छ। देश बनाउने यो सुनौलो अवसर नगुमाऔं। समृद्धिको महान् यात्रा आजै, अहिल्यै र यहीँबाट सुरु गरौं।

-ढुंगाना विकास र वातावरण विषयमा विद्यावारिधि गर्दैछन् ।