युवा जीवनशैलीमा एआई

एक्काइसौं शताब्दीको दोस्रो दशकसम्म आइपुग्दा प्रविधि हाम्रो जीवनको अभिन्न अंग बनिसकेको छ। विशेष गरी ‘जेन–जी’ र ‘अल्फा’पुस्ताका लागि त कृत्रिम बुद्धिमत्ता–एआई बिजुली वा पानी जस्तै अपरिहार्य सुविधा बनेको छ। सन् २०२६ को तथ्यांकअनुसार नेपालमा पनि करिब १३ प्रतिशत सक्रिय उमेर समूहका व्यक्तिहरूले ‘जेन–एआई’ प्रयोग गरिरहेका छन्, जसमा युवाहरूको बाहुल्यता छ। एआईले युवाहरूको सिक्ने शैली, मनोरञ्जन र सामाजिक अन्तरक्रियालाई पूर्णरूपमा परिवर्तन गरिदिएको छ। तर, यसको तीव्र विस्तारले पारिवारिक संरचना र मानसिक स्वास्थ्यमा गम्भीर प्रश्नहरू पनि खडा गरेको छ।

युवा जीवनशैलीमा एआईको प्रवेश : आजका युवा बिहान उठ्नेबित्तिकै एआई एल्गोरिदमले छनोट गरेका भिडियोहरू हेर्छन्, एआई च्याटबोटसँग गृहकार्यका बारेमा सल्लाह लिन्छन् र फुर्सदको समयमा एआईद्वारा निर्मित संगीत वा गेमहरूमा रमाउँछन्। शिक्षा र सिकाइमा च्याटजीपीटी जस्ता उपकरणले विद्यार्थीको अध्ययन गर्ने तरिका बदलिदिएका छन्। यसले जटिल विषयलाई सरल बनाउन मद्दत गर्छ तर युवाहरूमा स्वयं सोच्ने क्षमता बिस्तारै कम हुँदै गएको र ‘एआईमा निर्भरता बढेको देखिन्छ। उनीहरूको साथी नै डिजिटल साथी भएको छ। धेरै युवा अहिले एक्लोपन मेटाउन एआई च्याटबोटलाई आफ्नो गोप्य साथी बनाइरहेका छन्। यसले उनीहरूलाई तत्काल प्रतिक्रिया त दिन्छ तर वास्तविक मानव संवेदनाको अभाव सधैं रहिरहन्छ। एआईको बढ्दो प्रयोगले परिवारका सदस्यबीचको भौतिक र भावनात्मक दूरी बढाउँदै लगेको छ।

सञ्चारको कमी र डिजिटल पर्खाल : एउटै कोठामा बसेर पनि परिवारका सदस्यहरू आआफ्नो ग्याजेटमा व्यस्त हुनु सामान्य भइसकेको छ। युवा एआईले सिर्जना गरेको भर्चुअल संसारमा यति हराउँछन् कि तिनलाई अभिभावकसँग कुरा गर्न झर्को लाग्न थाल्छ। यसलाई समाजशास्त्रीले ‘डिजिटल पर्खाल’को संज्ञा दिएका छन्। डिजिटल पर्खालको अवधारणाले आधुनिक परिवारभित्र बढ्दै गएको अदृश्य तर गहिरो भावनात्मक दूरीलाई प्रस्ट पार्छ। युवाका लागि एआई एल्गोरिदमले तयार पारेको भर्चुअल संसार यति आकर्षक र व्यक्तिगत हुन्छ कि उनीहरूलाई वास्तविक संसारका मानिससँगको अन्तरक्रिया फिक्का लाग्न थाल्छ। किनकि, एआईले उनीहरूको रुचि र आवश्यकतालाई तत्काल सम्बोधन गरिदिन्छ।

एआई केवल एउटा प्रविधिमात्र नभएर एउटा नयाँ युगको सुरुवात हो। यसले हाम्रो जीवनशैलीलाई सहज र उन्नत त बनाएको छ तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले पारिवारिक स्नेह एवं मानसिक शान्तिलाई जोखिममा पार्नुहुँदैन।

यो पर्खालले गर्दा घरभित्र हुने प्राकृतिक र सहज कुराकानीहरू जस्तै सुख–दुःख साट्ने, अनुभव आदानप्रदान गर्ने वा पारिवारिक संस्कार सिकाउने प्रक्रिया बिस्तारै हराउँदै गएका छन्। परिवारमा हुनुपर्ने न्यानोपन र आत्मीयताको ठाउँ ‘डिजिटल साइलेन्स’ले लिन थालेको छ। समाजशास्त्रीका अनुसार यो अवस्थाले युवामा सामाजिक अलगाव मात्र बढाउँदैन, बरु परिवारलाई एकताबद्ध राख्ने भावनात्मक कडीलाई समेत कमजोर बनाउँछ, जसको परिणामस्वरूप घर एउटा साझा आवासमा मात्र सीमित हुन पुग्छ। जहाँ मानिस सँगै त बस्छन् तर एकअर्काबाट पूर्णतः अलग हुन्छन्।

अभिभावकत्वको आउटसोर्सिङ : आजकल धेरै अभिभावकले आफ्ना बालबालिकालाई भुलाउन एआई आधारित खेलौना वा एपहरू दिने गर्छन्। यसले गर्दा बच्चा र अभिभावकबीच हुनुपर्ने ‘अट्याचमेन्ट’ कमजोर हुँदै गएको छ। प्रविधिले आमाबुबाको ठाउँ लिन खोज्दा पारिवारिक मूल्य र मान्यताहरू हस्तान्तरण हुन कठिन भइरहेको छ। जब बच्चाले आफ्नो जिज्ञासाको उत्तर, दुःखको सान्त्वना र रमाइलोका लागि मानिसभन्दा बढी मेसिन वा स्क्रिनमा भर पर्न थाल्छ तब उसले मानवीय संवेदना र पारिवारिक सामिप्यताको महत्व बुझ्न सक्दैन।

अर्को नकारात्मक पक्ष भनेको पारिवारिक मूल्य–मान्यता र संस्कारको हस्तान्तरणमा आउने अवरोध हो। पुस्तौंदेखि चल्दै आएका कथाहरू, नैतिक शिक्षा र व्यावहारिक ज्ञान आमाबुबा वा हजुरबा–हजुरआमाको संसर्गबाट मात्र सम्भव हुन्छ। प्रविधिले सूचना त दिन सक्छ तर जीवन जिउने दर्शन र पारिवारिक विरासत दिन सक्दैन। प्रविधिमा निर्भर गराइएका बालबालिकाले सामाजिक सीप र समानुभूति सिक्ने अवसर गुमाउँछन्, किनकि एआईले उनीहरूका भावनाहरूलाई ‘डाटा’को रूपमा मात्र बुझ्छ, ‘अनुभूति’को रूपमा होइन। यसरी अभिभावकत्वलाई प्रविधिमा आउटसोर्स गर्दा बालबालिका बौद्धिक रूपमा तिखो देखिए पनि भावनात्मक रूपमा एक्लो र पारिवारिक जराबाट टाढिँदै जाने जोखिम उच्च रहन्छ।

सुरक्षा र गोपनीयता : स्मार्ट होम डिभाइस र एआई क्यामेराहरूले घरभित्रको गोपनीयतामाथि खतरा बढाएका छन्। परिवारका गोप्य कुराहरू र भिडियोहरू एआई प्रणालीमार्फत बाहिरिने डर सधैं रहन्छ, जसले परिवारमा अविश्वासको वातावरण सिर्जना गर्न सक्छ। स्मार्ट स्पिकर, एआई क्यामेरा र सेन्सरहरूले हाम्रो दैनिक गतिविधि र कुराकानीहरूलाई निरन्तर अनुगमन र डाटाका रूपमा संकलन गरिरहेका हुन्छन्, जसले गर्दा घरभित्रको अत्यन्तै निजी समय पनि अब पूर्णरूपमा गोप्य रहन सकेको छैन। यदि, यी प्रणालीहरू सुरक्षित भएनन् वा डाटा ह्याक भयो भने परिवारका गोप्य कुराहरू, व्यक्तिगत भिडियोहरू र व्यावहारिक विवरणहरू बाहिरी संसारमा पुग्ने ठूलो जोखिम रहन्छ।

गोपनीयतामाथिको यो अतिक्रमणले बिस्तारै परिवारका सदस्यबीचको आपसी विश्वासमा पनि दरार पैदा गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, परिवारका सदस्यहरूले एकअर्काको गतिविधि निगरानी गर्न एआई क्यामेराको प्रयोग गर्दा त्यसले सुरक्षाभन्दा बढी अविश्वास र नियन्त्रणको भावना पैदा गर्दछ। जब घरभित्रका निजी संवादहरू एआई प्रणालीमार्फत ‘डाटा’का रूपमा क्लाउडमा स्टोर हुन्छन् तब कुन कुरा कतिखेर बाहिरिन्छ वा कसले प्रयोग गर्छ भन्ने डरले मानिसलाई तनाव दिइरहन्छ। यसरी प्रविधिले प्रदान गर्ने भौतिक सुरक्षाको लोभमा हामीले आफ्नो आधारभूत गोपनीयता र पारिवारिक स्वतन्त्रता गुमाइरहेका छौं।

मानसिक स्वास्थ्य र एआई : मानसिक स्वास्थ्यको सन्दर्भमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता एउटा ‘दोहोरो तरबार’ जस्तै देखिएको छ, जसले एकातिर नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेको छ भने अर्कोतिर गम्भीर मानसिक चुनौतीहरू पनि निम्त्याएको छ। युवामा साना–तिना निर्णय लिन पनि एआईमा भर पर्ने बानी अर्थात् ‘कग्निटिभ अफलोडिङ’ बढ्दै जाँदा उनीहरूको आफ्नै सोच्ने र समस्या समाधान गर्ने क्षमतामा ह्रास आइरहेको छ। यसले युवाको आत्मविश्वास कमजोर बनाउनुका साथै एआईले कुनै बेला दिने गलत वा भ्रमपूर्ण सूचनाका कारण उनीहरूमा अनावश्यक मानसिक तनाव र अन्योल पैदा गरिदिएको छ। प्रविधिमाथिको यस्तो अति–निर्भरताले युवालाई मानसिक रूपमा कमजोर र परावलम्बी बनाउने जोखिम बढेको छ।

त्यसैगरी, एआईले फोटो र भिडियोहरूलाई यति धेरै परिष्कृत र आकर्षक बनाइदिन्छ कि युवाले वास्तविक जीवन र ‘फिल्टर’ गरिएको कृत्रिम जीवनबीचको भिन्नता पहिल्याउन कठिन मान्न थालेका छन्। सामाजिक सञ्जालमा देखिने यस्ता त्रुटिहीन स्वरूपहरूसँग आफ्नो वास्तविक जीवनलाई तुलना गर्दा उनीहरूमा हीनताबोध, आफ्नो शरीरप्रति असन्तुष्टि र अन्ततः डिप्रेसन जस्ता समस्या छन्। अर्कोतर्फ, एआईका केही सकारात्मक पक्ष पनि छन्, विशेषगरी नेपाल जस्तो देशमा जहाँ मानसिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सीमित छ। एआई–आधारित ‘थेरापी बोट्स’ले युवालाई प्रारम्भिक परामर्श दिन र एक्लोपन वा तनाव कम गर्न मद्दत पुर्‍याइरहेका छन्।

नेपालको सन्दर्भमा चुनौती र समाधानका उपाय : नेपाल सरकारले हालै कार्यान्वयनमा ल्याएको एआईसम्बन्धी राष्ट्रिय नीति (२०८२)ले डिजिटल साक्षरता र प्रविधिको जिम्मेवार प्रयोगमा ठूलो जोड दिएको छ, जुन वर्तमान सन्दर्भमा अत्यन्तै प्रशंसनीय कदम हो। यस नीतिको सफल कार्यान्वयनका लागि केही व्यावहारिक सुझाव अपनाउनु आवश्यक देखिन्छ। पहिलो त, ‘डिजिटल फास्टिङ’को अवधारणालाई आत्मसात् गर्दै परिवारका सबै सदस्यले हप्तामा कम्तीमा एक दिन वा दिनको निश्चित समय ग्याजेटहरू पूर्णरूपमा बन्द गरेर प्रत्यक्ष कुराकानी गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ। यसले प्रविधिको लतलाई कम गरी पारिवारिक सम्बन्धमा न्यानोपन ल्याउन मद्दत गर्दछ। दोस्रो, केवल युवालाई मात्र होइन, अभिभावकहरूलाई पनि एआई साक्षरता प्रदान गर्नु जरुरी छ ताकि उनीहरूले आफ्ना बालबालिकालाई यसको सही र गलत प्रयोगबारे मार्गनिर्देशन गर्न सकून्। साथै, युवा पुस्तालाई एआईलाई केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र नबनाई नयाँ सीप सिक्न, अनुसन्धान गर्न र सिर्जनशील कार्यहरूमा उपयोग गर्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, एआई केवल एउटा प्रविधिमात्र नभएर एउटा नयाँ युगको सुरुवात हो। यसले हाम्रो जीवनशैलीलाई सहज र उन्नत त बनाएको छ तर यसको अनियन्त्रित प्रयोगले पारिवारिक स्नेह र मानसिक शान्तिलाई जोखिममा पार्नुहुँदैन। प्रविधिलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्ने कि यसको दास बन्ने भन्ने कुरा आजका युवा र तिनका अभिभावकको सचेतना र विवेकमा निर्भर गर्छ। एआईलाई मानव जीवनलाई सहज बनाउने एउटा उपयोगी ‘उपकरण’का रूपमा मात्र ग्रहण गर्नुपर्छ र यसलाई आफ्नो जीवनको ‘मालिक’ बन्न दिनुहुँदैन। यदि प्रविधि र मानवीय संवेदनाबीच सही सन्तुलन कायम गर्न सक्यौं भने मात्र एआई युगको वास्तविक लाभ उठाउन सकिन्छ।