एआईले बनाएकाे ‘विश्वकै पहिलो’ खोपको सफल परीक्षण, भविष्यका महामारी रोक्न मद्दत पुग्ने दाबी

लन्डन : वैज्ञानिकहरूले आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) को प्रयोग गरी एक नयाँ प्रकारकाे भ्याक्सिन (खोप) को विकास गरेका छन्। यो भ्याक्सिनले विभिन्न भाइरसहरूका विरुद्ध सुरक्षा प्रदान गरी भविष्यमा आउन सक्ने महामारीहरूलाई रोक्न सक्ने दाबी अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेका छन्।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ता टोलीका अनुसार, भ्याक्सिनको मुख्य अंश (एन्टिजेन) पूर्ण रूपमा एआईद्वारा डिजाइन गरिएको र मानिसमा परीक्षण गरिएको यो नै पहिलो पटक हो। यो भ्याक्सिनलाई सबै प्रकारका कोरोनाभाइरसहरू विरुद्ध काम गर्ने गरी तयार पारिएको छ। यसमा कोभिडका सबै भेरियन्टहरूका साथै जनावरहरूमा संक्रमण गर्ने र भविष्यमा महामारी फैलाउन सक्ने क्षमता भएका भाइरसहरू समेत समेटिएका छन्। यो कार्य अहिले प्रारम्भिक चरणमा भए तापनि अनुसन्धान टोलीले इन्फ्लुएन्जा (फ्लु) र इबोला भाइरस विरुद्ध पनि छुट्टाछुट्टै भ्याक्सिनहरू विकास गरिरहेको छ।

सामान्यतया भ्याक्सिनले हाम्रो शरीरलाई संक्रमण पहिचान गर्न र त्यसविरुद्ध लड्न सिकाउँछ। तर केही भाइरसहरूले आफ्नो रूप परिवर्तन गरिरहने (उत्परिवर्तन वा म्युटेसन) हुने भएकाले पुराना भ्याक्सिनहरू चाँडै निष्प्रभावी बन्छन्। यही कारणले गर्दा कोभिड र मौसमी फ्लुका भ्याक्सिनहरूलाई समय-समयमा अपडेट गरिरहनु पर्छ।

क्याम्ब्रिज विश्वविद्यालयका प्राध्यापक जोनाथन हेनीले भने, 'हामी सधैं भाइरसभन्दा पछि परिरहेका हुन्छौं। हाम्रो उद्देश्य भाइरसको गतिभन्दा अगाडि पुग्नु हो ताकि नयाँ प्रकोप वा महामारी फैलिनु अगावै हामी सुरक्षित हुन सकौं।'

यसले कसरी काम गर्छ?

सामान्यतया भ्याक्सिनहरू भाइरसको हालैको स्ट्रेन (प्रजाति) प्रयोग गरेर बनाइन्छ। तर क्याम्ब्रिजका अनुसन्धानकर्ताहरूले सम्भावित भाइरल खतराहरूको निगरानी गर्ने कार्यक्रमहरूबाट संकलन गरिएका विभिन्न कोरोनाभाइरसहरूको आनुवंशिक कोड (जेनेटिक कोड्स) लिए।

ती कोडहरूको एआईद्वारा विश्लेषण गरियो। त्यसपछि एआईले एउटा यस्तो 'सुपर-एन्टिजेन' तयार पार्यो, जसले भाइरस उत्परिवर्तन भए पनि वा जनावरबाट मानिसमा सरे पनि समग्र भाइरस परिवार विरुद्ध लड्न प्रतिरक्षा प्रणालीलाई प्रशिक्षित गर्न सक्छ। उनले यो प्रविधिको विकास मानव कल्याणका लागि एउटा ठूलो फड्को भएको र यसले महामारीको तयारीमा मौलिक परिवर्तन ल्याउने बताए। प्राध्यापक हेनीका अनुसार एआईले डिजाइन गरेको एन्टिजेन मानिसमा परीक्षण गरिएको यो पहिलो पटक हो।

 यो भ्याक्सिन सुरक्षित छ वा छैन भनी जाँच्न ३९ जनामा पहिलो चरणको परीक्षण गरिएको थियो। अब करिब २०० जनामा गरिने दोस्रो चरणको अध्ययनले यसले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई कत्तिको बलियो बनाउँछ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्नेछ।

'जर्नलअफ इन्फेक्सन' मा प्रकाशित विवरण अनुसार, प्रतिरक्षा प्रणालीमा यसको सुरुवाती प्रभाव 'मध्यम' देखिए पनि यसले वैज्ञानिकहरूमा ठूलो उत्साह जगाएको छ। साउथेम्प्टन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक साउल फाउस्टले यो एआई डिजाइनमा ठूलो सम्भावना रहेको र भाइरसहरू लगातार परिवर्तन भइरहेको अवस्थामा महामारी नियन्त्रणका लागि यो प्रविधि निकै प्रभावकारी हुने बताए।

अक्सफोर्ड भ्याक्सिन ग्रुपका निर्देशक प्राध्यापक एन्डी पोलार्डले पशुहरूमा गरिएको अनुसन्धानको डेटा निकै आकर्षक रहेको टिप्पणी गरे। उनले मानव शरीर प्रयोगशालाका मुसाहरूभन्दा फरक हुने भएकाले वास्तविक परीक्षण मानिसमा कस्तो प्रभाव देखिन्छ भन्ने कुरामा निर्भर रहने बताए। समग्रमा एआई भ्याक्सिन अनुसन्धानका लागि 'गेम चेन्जर' हुने र यसले भविष्यमा लाखौंको ज्यान जोगाउन सक्ने उनको भनाइ छ।

बेलायतका विज्ञान मन्त्री लर्ड भ्यालेन्सले यसलाई बेलायती विज्ञान क्षेत्रको अर्को ठूलो सफलता भन्दै एआई र अनुसन्धानको उत्कृष्ट समिश्रणले विश्वभरका मानिसहरूलाई दीर्घकालीन फाइदा पुग्ने विश्वास व्यक्त गरे।

- बीबीसीबाट