नेपाली कांग्रेसको दुविधा

नेपाली लोकतन्त्रको इतिहास लेख्दा नेपाली कांग्रेसलाई पन्छाएर एक अक्षर पनि अघि बढ्न सकिँदैन। तर आजको यथार्थ यस्तो छ– इतिहासको ठेक्का लिएको दल वर्तमानको जवाफ दिन हिच्किचाइरहेको छ। लोकतन्त्रको कुरा गर्दा कांग्रेस अझै अग्रपंक्तिमा देखिन्छ, तर लोकतन्त्रको अभ्यासमा पुग्दा ऊ आफ्नै छायाँसँग डराइरहेको प्रतीत हुन्छ।

कांग्रेस आज लोकतन्त्रको प्रतीकभन्दा बढी लोकतन्त्रको व्यवस्थापकजस्तो देखिन थालेको छ। आन्दोलनको दल क्रमशः सम्झौताको दल बन्दै गएको यो रूपान्तरण स्वाभाविक हो कि आत्मघाती–यही प्रश्न आज कांग्रेसको मूल राजनीतिक प्रश्न बनेको छ। लोकतन्त्रलाई कांग्रेसले अझै पनि ऐतिहासिक उपलब्धिको रूपमा गर्वसाथ स्मरण गर्छ। तर लोकतन्त्र स्मृतिमा होइन, अभ्यासमा जीवित रहन्छ। निर्वाचन जित्नु लोकतन्त्र हो, तर निर्वाचन बाहेकका दिनहरूमा लोकतान्त्रिक हुनु झन् गाह्रो काम हो।

आज कांग्रेसको लोकतन्त्रसम्बन्धी राजनीति चार–पाँच वर्षे चक्रमा सीमित देखिन्छ– महाधिवेशन आयो, निर्वाचन आयो, सत्ता समीकरण बन्यो। लोकतन्त्र यसरी चक्रमा घुमिरहँदा जनताको अपेक्षा भने सिधै खाडलमा खस्दै गएको छ। कांग्रेसले निरंकुशताविरुद्ध लडेर लोकतन्त्र ल्यायो, तर पार्टीभित्र निरंकुश प्रवृत्तिहरू पूर्ण रूपमा पराजित भए कि भएनन्– यो प्रश्न अझै खुला छ। नेतृत्व चयन प्रक्रियामा गुट, भागबन्डा र ‘सन्तुलन’को नाममा हुने सम्झौताले आन्तरिक लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाएको छ। पार्टीभित्र विचारभन्दा संख्या बलियो छ। बहसभन्दा व्यवस्थापन प्राथमिकतामा छ। असहमति अब शक्ति होइन, असुविधा मानिन्छ। यही कारण कांग्रेस वैचारिक रूपमा मौन हुँदै गएको छ।

कांग्रेसको राजनीति आज सत्ता–केन्द्रित बहसमा अल्झिएको छ। सरकारमा हुनु सफलता, बाहिर हुनु असफलता– यो सोच लोकतान्त्रिक दलका लागि खतरनाक हो। लोकतन्त्रमा सत्ता साधन हो, साध्य होइन। तर कांग्रेसको व्यवहारले कहिलेकाहीँ यस्तो सन्देश दिन्छ– सत्ता नै लोकतन्त्र हो। सत्ता टिकाउन गरिने अस्वाभाविक गठबन्धन, न्यूनतम साझा कार्यक्रमभन्दा न्यूनतम साझा सत्ता चाहना र नीतिभन्दा अंकगणनाको मोह– यी सबैले कांग्रेसलाई लोकतान्त्रिक विकल्पभन्दा राजनीतिक व्यवस्थापक बनाइरहेको छ।
कांग्रेस आज सबैलाई मिलाउन खोज्दा आफैंसँग छुट्टिँदै गएको देखिन्छ। 

उदार लोकतन्त्र, समाजवाद उन्मुख अर्थनीति, नागरिक स्वतन्त्रता–यी शब्दहरू दस्तावेजमा छन्, तर व्यवहारमा अस्पष्ट छन्। न युवा पुस्तालाई छुने स्पष्ट एजेन्डा छ, न मध्यम वर्गलाई विश्वस्त पार्ने नीति। कांग्रेस कहिले वामसँग प्रतिस्पर्धा गर्छ, कहिले सम्झौता; कहिले राष्ट्रवाद बोल्छ, कहिले मौन बस्छ। स्पष्टता नहुँदा राजनीति लचिलो होइन, दिशाहीन बन्छ। आज कांग्रेस र जनताबीच दूरी बढ्दै गएको छ। कार्यकर्ता व्यवस्थापनमा छन्, जनता प्रतीक्षामा। कांग्रेसका नेताहरू चुनावमा जनता खोज्छन्, सत्ता पाएपछि सम्झौता। यही दूरीले वैकल्पिक शक्तिलाई ठाउँ दिएको हो।

लोकतन्त्र तब कमजोर हुन्छ, जब ऐतिहासिक दलहरू जनताको भाषा बिर्सन्छन् र सत्ता–भाषा मात्र बोल्न थाल्छन्। कांग्रेसमा पुस्तान्तरणको कुरा धेरै हुन्छ, तर व्यवहारमा त्यो प्रायः अनुहार परिवर्तनमा सीमित देखिन्छ। विचार, शैली र निर्णय संस्कृतिमा परिवर्तन नआएसम्म पुस्तान्तरण अपूर्ण हुन्छ। युवालाई मञ्च दिनु लोकतन्त्र हो, तर निर्णय अधिकार नदिनु व्यवस्थापन हो। कांग्रेसले अझै यो भिन्नता स्पष्टसँग स्वीकार गर्न सकेको छैन। नेपालको लोकतन्त्र आज संकटमा छैन, तर थकानमा छ। यही थकान हटाउने जिम्मेवारी ऐतिहासिक लोकतान्त्रिक दलको हो। कांग्रेस यदि आफूलाई अझै लोकतन्त्रको मुख्य वाहक ठान्छ भने उसले केही कठोर आत्मपरीक्षण गर्नैपर्छ। पार्टीभित्र आलोचना अपराध होइन भन्ने संस्कार बसाल्नुपर्छ। सत्ता होइन, संस्थालाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

विचार स्पष्ट र व्यवहार पारदर्शी बनाउनुपर्छ। इतिहासको गर्व होइन, वर्तमानको जिम्मेवारी बोक्नुपर्छ। वास्तवमा लोकतन्त्र स्मारक होइन, संघर्ष हो। कांग्रेसका लागि लोकतन्त्र कुनै स्मारक होइन, जुन एकपटक बनाएर गर्व गरिरहोस्। लोकतन्त्र निरन्तर संघर्ष हो– आफूसँग, आफ्ना कमजोरीसँग, आफ्नै सुविधासँग। यदि कांग्रेस यो संघर्षबाट भाग्यो भने इतिहासले उसलाई आन्दोलनकारी दलका रूपमा सम्झेला, तर भविष्यका लोकतान्त्रिक मार्गदर्शकका रूपमा होइन। र, लोकतन्त्रलाई सबैभन्दा ठूलो खतरा यही हुन्छ– जब उसका पुराना रक्षकहरू नै आत्मसन्तुष्ट बन्छन्।

नेपाली लोकतन्त्रको इतिहास नेपाली कांग्रेसबिनाको कल्पना गर्न सकिँदैन। राणा शासनविरुद्धको सशस्त्र– शान्तिपूर्ण संघर्षदेखि २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तन, २०१५ सालको पहिलो निर्वाचित सरकार, २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक पुनस्र्थापनासम्म– हरेक निर्णायक मोडमा कांग्रेस लोकतान्त्रिक आकांक्षाको वाहकका रूपमा उपस्थित रहँदै आएको छ। तर प्रश्न आज इतिहासको होइन, वर्तमान र भविष्यको होः के कांग्रेस अझै लोकतन्त्रको नैतिक नेतृत्वकर्ता बन्न सक्षम छ ?

लोकतन्त्र केवल निर्वाचन जित्ने प्रक्रिया होइन; यो विचार, व्यवहार र संस्कृतिको समुच्चय हो। दलभित्र आन्तरिक लोकतन्त्र, नेतृत्व चयनमा पारदर्शिता, विचारको बहस र आलोचनालाई स्वीकार गर्ने संस्कार– यी लोकतन्त्रका आधारभूत तत्व हुन्। यही बिन्दुमा आएर नेपाली कांग्रेस आज गम्भीर प्रश्नको घेरामा उभिएको देखिन्छ। दल जसले निरंकुशताविरुद्ध लडेर लोकतन्त्र स्थापना गर्‍यो, त्यो दलभित्र नै नेतृत्व केन्द्रित राजनीति, गुटगत स्वार्थ र सत्ता–केन्द्रित सोच हावी हुँदै गएको अनुभूति आमकार्यकर्ता र मतदातामा बढ्दै गएको छ।
नेपाली कांग्रेसको परम्परागत पहिचान–उदार लोकतन्त्र, समाजवाद उन्मुख अर्थनीति र नागरिक स्वतन्त्रताको रक्षा– आज कागजमा सीमित हुँदै गएको देखिन्छ। व्यवहारमा भने सत्ता साझेदारी, अंकगणितीय बहुमत र सरकार टिकाउने चातुर्य मुख्य एजेन्डा बन्न पुगेको छ। यसले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने होइन, बरु लोकतन्त्रलाई व्यवस्थापनको उपकरणमा सीमित गराउने जोखिम बढाउँछ। 

लोकतन्त्र तब कमजोर हुन्छ, जब पुराना लोकतान्त्रिक दलहरू नै जनतासँग संवादभन्दा सम्झौतालाई प्राथमिकता दिन थाल्छन्।
नेपाली कांग्रेसले बारम्बार लोकतन्त्रको रक्षा गर्ने भाषण गर्छ, तर पार्टीभित्रको लोकतान्त्रिक अभ्यास भने आलोचनाको केन्द्रमा छ। महाधिवेशन नियमित भए पनि निर्णय प्रक्रिया केही सीमित नेतृत्व वरिपरि केन्द्रित देखिन्छ। युवा पुस्ता, वैचारिक बहस र नीतिगत नवप्रवर्तनलाई पार्टी संरचनाले अझै पर्याप्त स्थान दिन सकेको छैन। यो विरोधाभास खतरनाक छ– बाहिर लोकतन्त्रको वकालत, भित्र व्यवस्थापनको राजनीति। नेपालको लोकतन्त्र आज संक्रमणको चरणमा छ। जनतामा निराशा छ, वैकल्पिक शक्तिहरूप्रति आकर्षण बढ्दो छ, र राजनीतिक दलहरूप्रति भरोसा कमजोर हुँदै गएको छ। यस्तो बेला नेपाली कांग्रेस केवल अर्को सत्ताधारी दल बनेर सीमित रहन सक्दैन। उसले फेरि एकपटक आफूलाई लोकतान्त्रिक मूल्यको नैतिक पहरेदारका रूपमा पुनर्स्थापित गर्नुपर्छ।

यसका लागि आवश्यक छ– आन्तरिक लोकतन्त्रको गहिरो अभ्यास, नेतृत्वमा पुस्तान्तरण र वैचारिक स्पष्टता, सत्ता होइन, संस्थालाई प्राथमिकता, जनतासँग संवाद, सम्झौता होइन। इतिहासले होइन, वर्तमानले न्याय गर्छ। कांग्रेसको इतिहास गौरवशाली छ, तर लोकतन्त्र इतिहासको ब्याजमा चल्दैन। लोकतन्त्रलाई जोगाउने जिम्मेवारी हरेक पुस्ताले फेरि–फेरि प्रमाणित गर्नुपर्छ। आजको प्रश्न सरल तर कठोर छ– के नेपाली कांग्रेस लोकतन्त्रको स्मृतिमात्र बन्ने हो, कि भविष्यको मार्गदर्शक ? यसको उत्तर भाषणमा होइन, व्यवहारमा खोजिनुपर्छ। डा. शेखर कोइरालाको नेतृत्वमा मात्र कांग्रेसले स्पष्ट मार्ग चित्रका साथ लोकतन्त्र सबल, स्वस्थ र सार्थक बनाउन प्रणशील हुन सक्छ।