पुष्पलालको जीवनले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ— यदि हाम्रो सफलता समाजसँग जोडिएको छैन भने, त्यो अधुरो हुन्छ। उहाँले आफ्नो जीवनबाट देखाउनुभयो, साँचो नेतृत्व त्यागमा आधारित हुन्छ।
इतिहासका पानाहरूमा कतिपय नामहरू केवल अक्षर बनेर बस्छन्, तर केही नामहरू यस्ता हुन्छन् जसले सिंगो युगको धड्कनलाई प्रतिविम्बित गर्छन्। नेपालको लोकतान्त्रिक र वामपन्थी आन्दोलनका आदिपुरुष जननेता पुष्पलाल श्रेष्ठ त्यस्तै एक अविनाशी चेतनाको नाम हो। जहानियाँ राणाशासनको निरंकुश अन्धकारमा समानता, स्वतन्त्रता र सामाजिक न्यायको दियो बाल्दै उहाँले नेपाली समाजलाई एउटा नयाँ वैचारिक क्षितिज देखाउनुभयो। तर, आज समयको लामो कालखण्ड पार गरी राजनीतिक व्यवस्था बदलिँदा पनि, के ती सीमान्तकृत अनुहारहरूमा उहाँले कोर्न चाहेको सुनौलो बिहानी छाएको छ त ? के हामीले उहाँको सपनालाई गन्तव्यमा पुर्याएका छौं, वा साउन ७ को स्मृतिलाई सस्तो नारा र कर्मकाण्डीय माल्यार्पणमै सीमित गरेका छौं ?
अनुत्तरित यही प्रश्नले आज हाम्रो राजनीतिक इमानदारी र समाज रूपान्तरणको संकल्पमाथि गम्भीर विमर्शको माग गरिरहेको छ। हो, साउन ७ नेपाली इतिहासको एउटा गहिरो, संवेदनशील र चेतनादायी दिन हो। समयसँगै धेरै मितिहरू आउँछन् र जान्छन्, तर केही दिनहरू यस्ता हुन्छन्, जसले हाम्रो चेतना, हाम्रो सोच र हाम्रो सामूहिक स्मृतिमा स्थायी छाप छोड्छन्। जुन दिनले हामीलाई जननेता उहाँको सम्झनामा मात्र होइन, आत्ममूल्यांकनमा पनि डोर्याउँछ। यो दिनले हामीलाई माथिका गम्भीर र कहिलेकाहीँ असहज लाग्ने तिनै प्रश्नहरू सोधिरहन्छन्, घच्घच्याइरहन्छन् र झस्काइरहन्छन्।
जब हामी उहाँको स्मृतिमा शिर झुकाउँछौं, त्यो केवल सम्मान होइन, एउटा मौन स्वीकारोक्ति पनि हो— उहाँले देखेको सपना अझै पूर्ण रूपमा साकार भएको छैन। उहाँले रोपेको चेतनाको बिउ अंकुरित त भयो, देशले राजनीतिक रूपमा धेरै ठूला परिवर्तनहरू देख्यो, राणाशासनको अन्त्यदेखि गणतन्त्रसम्मको यात्रा तय गर्यो, तर त्यो पूर्ण रूपमा समावेशी, न्यायपूर्ण र समान अवसरमा आधारित समाजमा परिणत हुन अझै संघर्षरत छ। यही अधुरोपनले हामीलाई झस्काउँछ र सम्झाउँछ कि इतिहास कुनै समाप्त भएको अध्याय होइन; त्यो निरन्तर लेखिँदै छ र त्यसको दिशा निर्धारण गर्ने जिम्मेवारी आज हाम्रो काँधमा छ।
पुष्पलालको जीवनलाई बुझ्न, उहाँको व्यक्तिगत जीवन र त्यो समयको नेपालको सामाजिक–राजनीतिक अवस्थालाई सँगै बुझ्नुपर्छ। उहाँ कुनै सत्ताधारी परिवारमा जन्मिनुभएको थिएन, न त विलासितामा हुर्किनु भएको थियो। उहाँले बाल्यकालदेखि नै समाजमा रहेको विभेद, असमानता र अन्यायलाई नजिकबाट अनुभव गर्नुभयो। त्यो समयको नेपाल राणाशासनको कठोर नियन्त्रणमा थियो, जहाँ आम जनताको आवाज दबिएको थियो, शिक्षा निश्चित वर्गमा मात्र सीमित थियो र अवसरहरू केही व्यक्तिको हातमा केन्द्रित थिए। यस्तो अवस्थामा उहाँजस्तो संवेदनशील मन चुप लागेर बस्न सक्दैनथ्यो। यही परिस्थितिले उहाँको सोचलाई आकार दियो र जीवनको दिशा नै परिवर्तन गरिदियो।
उहाँले सहज जीवन रोज्न सक्नुहुन्थ्यो। शिक्षित व्यक्ति भएकाले उहाँलाई व्यक्तिगत रूपमा सुरक्षित र सम्मानजनक जीवन बिताउने अवसर थियो। तर उहाँले त्यो बाटो रोज्नु भएन। उहाँले कठिन बाटो रोज्नुभयो— संघर्षको बाटो, जोखिमको बाटो, त्यागको बाटो। उहाँको जीवन निर्वासन, अभाव, असुरक्षा र अनिश्चितताले भरिएको थियो। उहाँले आफ्नो परिवारसँग बिताउनुपर्ने समय पनि आन्दोलन र संगठन निर्माणमै खर्च गर्नुभयो। यो केवल राजनीतिक निर्णय थिएन; यो एउटा गहिरो नैतिक निर्णय थियो— व्यक्तिगत जीवनभन्दा ठूलो उद्देश्य रोज्ने निर्णय। जसरी रामले सहज र सुरक्षित जीवन छोडेर सत्य र कर्तव्यका लागि कठिन मार्ग रोजे, त्यसरी नै पुष्पलालले पनि संघर्षलाई आफ्नो जीवनको आधार बनाउनुभयो। त्यो मार्गमा दुःख थियो, अभाव थियो, तर त्यही मार्ग सही थियो। उहाँले सजिलो बाटो त्याग्नुभयो, किनकि उहाँलाई थाहा थियो— साँचो परिवर्तन कहिल्यै सजिलो हुँदैन। उहाँले आफ्नो जीवनबाट एउटा महत्वपूर्ण सन्देश दिनुभयो— कर्तव्य सबैभन्दा ठूलो हो। उहाँले आफ्नो कामको बदलामा केही खोज्नु भएन। उहाँले सत्ताको लोभ गर्नु भएन, पदको इच्छा राख्नु भएन। उहाँले केवल आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुभयो— निरन्तर, निस्वार्थ र अडिग भएर।
आजको सन्दर्भमा, जहाँ धेरैजसो मानिस कामभन्दा परिणाम र लाभलाई प्राथमिकता दिन्छन्, त्यहाँ उहाँको जीवनले फरक सन्देश दिन्छ— काम गर्नु नै मुख्य हो, परिणाम समयले दिन्छ। नेपालले पछिल्ला दशकहरूमा धेरै राजनीतिक परिवर्तनहरू देखेको छ। शासन व्यवस्था बदलिए, संविधान बन्यो, नयाँ संरचनाहरू स्थापित भए। तर एउटा गम्भीर प्रश्न अझै बाँकी छ— के यी परिवर्तनहरूले समाजको पिँधमा रहेका मानिसहरूको जीवनमा वास्तविक सुधार ल्याए ? अझै पनि धेरै मानिसहरू अवसरबाट वञ्चित छन्, शिक्षा र स्वास्थ्यमा असमानता छ, सामाजिक विभेद कायमै छ। यसले देखाउँछ कि परिवर्तन अझै अधुरो छ। पुष्पलालको सोच यहीँनिर सान्दर्भिक हुन्छ। उहाँले विकासलाई केवल सडक, भवन वा संरचनामा सीमित गर्नु भएन।
उहाँका लागि विकास भनेको मानिसको जीवनमा सुधार आउनु थियो। उहाँले सधैं जोड दिनुभयो— जबसम्म समाजको सबैभन्दा कमजोर व्यक्ति अगाडि बढ्दैन, तबसम्म देशको विकास अधुरो रहन्छ। उहाँको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ— व्यक्तिगत सफलता महत्वपूर्ण छ, तर त्यो समाजसँग जोडिएको हुनुपर्छ। यदि हाम्रो प्रगति अरूको जीवनसँग सम्बन्धित छैन भने, त्यो अधुरो हुन्छ। यही सोच आजको समाजमा हराउँदै गएको देखिन्छ र यही कारणले उहाँको विचार अझ महत्वपूर्ण बन्न पुगेको छ।
आजको विश्व र नेपालको अवस्था पूर्ण रूपमा फरक छ। प्रविधि, शिक्षा र विश्वव्यापी अवसरहरूले नयाँ सम्भावनाहरू खोलिदिएका छन्। आजको युवा पुस्तासँग सूचना छ, साधन छ र अवसर छ। तर प्रश्न यो हो— के चेतना पनि त्यत्तिकै बलियो छ ?
के हामी जिम्मेवारीबोधमा पनि त्यत्तिकै अगाडि छौं ? आजको युवा पुस्ता एउटा द्विविधामा छ। एकातिर व्यक्तिगत सफलता, करियर र आर्थिक उन्नतिको दौड छ भने अर्कोतिर समाजप्रतिको जिम्मेवारी छ। धेरैजसो अवस्थामा, व्यक्तिगत लक्ष्यले सामूहिक जिम्मेवारीलाई पछि पारिरहेको देखिन्छ।
यहीँनिर पुष्पलालको जीवनले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ— यदि हाम्रो सफलता समाजसँग जोडिएको छैन भने, त्यो अधुरो हुन्छ। उहाँले आफ्नो जीवनबाट देखाउनुभयो, साँचो नेतृत्व त्यागमा आधारित हुन्छ। आज हामी सानो असुविधाबाट पनि टाढा भाग्न खोज्छौं, तर इतिहासका सबै ठूला परिवर्तनहरू त्यागबाटै सम्भव भएका छन्। उहाँले आफ्नो व्यक्तिगत सुख त्याग्नुभयो, तर समाजलाई एउटा दिशा दिनुभयो। उहाँको सोचले मानिसलाई जोड्ने काम गर्यो। उहाँले समाजलाई विभाजन होइन, एकताको दृष्टिले हेर्नुभयो। आजको समयमा, जहाँ विभाजन, गुटबन्दी र स्वार्थको राजनीति बढिरहेको छ, त्यहाँ उहाँको सोच अझै सान्दर्भिक हुन्छ। उहाँले देखाएको बाटो— सहकार्य, संवाद र साझा लक्ष्य— आज पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
साउन ७ केवल सम्झनाको दिन होइन; यो आत्मसमीक्षाको दिन हो। यो दिन एउटा दर्पण हो, जसले हामीलाई हाम्रो वास्तविकता देखाउँछ। हामीले आफैंलाई सोध्नुपर्छ— के हामी अन्यायविरुद्ध उभिएका छौं ? के हामी समानताको पक्षमा छौं ? के हामीले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरिरहेका छौं ? यदि हामी केवल औपचारिक कार्यक्रम गरेर फर्कियौं भने, त्यो सच्चा सम्मान होइन। सच्चा सम्मान तब हुन्छ, जब हामी उहाँको विचारलाई आफ्नो जीवनमा उतार्छौं। सानो स्तरबाट पनि परिवर्तन सुरु गर्न सकिन्छ— इमानदारीबाट, जिम्मेवारीबाट र अरूको भलो सोच्ने बानीबाट। आज आवश्यकता के छ भने, हामीले आफ्नो सोच बदल्नुपर्छ। हामीले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठ्नुपर्छ। हामीले समाजलाई पनि आफ्नो जिम्मेवारी ठान्नुपर्छ। यदि हरेक व्यक्तिले साना–साना सकारात्मक कदम चाल्यो भने, त्यसले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
अन्ततः, पुष्पलाल केवल इतिहास मात्र हुनुहुन्न। उहाँ एउटा विचार हुनुहुन्छ, एउटा चेतना हुनुहुन्छ र एउटा प्रेरणा हुनुहुन्छ। जबसम्म समाजमा समानता, न्याय र मानवताको खोज जारी रहन्छ, तबसम्म उहाँको विचार जीवित रहन्छ। साउन ७ ले हामीलाई सम्झाउँछ— यात्रा अझै सकिएको छैन। हामीले त्यसलाई अगाडि बढाउनुपर्छ। उहाँको विचारलाई सम्झनुमात्र होइन, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु पनि हो। जब हामी त्यो गर्न थाल्छौं, तब मात्र समाज रूपान्तरणको यो अनन्त यात्रा वास्तवमै अर्थपूर्ण बन्छ। पुष्पलाल श्रेष्ठ नेपाली राजनीतिको एउटा कालखण्डका पात्रमात्र होइन, उहाँ त नेपाली माटो सुहाउँदो माक्र्सवादी चिन्तन र लोकतान्त्रिक आन्दोलनका अविनाशी ज्योति हुन्।
आजको बदलिँदो परिवेशमा पनि उनको विचार उत्तिकै सान्दर्भिक छ। हामीले बर्सेनि साउन ७ लाई केवल स्मृति दिवसका रूपमा मनाएर मात्र उहाँप्रतिको दायित्व पूरा हुँदैन। साँचो श्रद्धाञ्जली भनेको उहाँले परिकल्पना गरेको न्यायपूर्ण, समतामूलक र विभेदरहित समाज निर्माणको अधुरो सपनालाई यथार्थमा बदल्नु हो। व्यक्तिगत स्वार्थ र सत्तामुखी प्रवृत्तिलाई त्यागेर उहाँको त्याग, निष्ठा र विचारलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र समाज रूपान्तरणको यो अनन्त यात्राले सही गन्तव्य चुम्न सक्नेछ।
प्रतिक्रिया दिनुहोस !
