जगतका विकृति, जीवनका विसंगति

नेपाली आख्यान क्षेत्रमा नवराज रिजालको कृति ‘लौ भन्नोस् त !’ थपिएको छ । कथाकृतिमा १९ कथा छन् । खासगरी उनका कथामा राजनीतिक समस्या, पारिवारिक र पुस्तौनी समस्या, सीमा समस्या, सामाजिक विकृति विसंगति, कोरोना महामारीको त्रासदी, सहरिया प्रवृत्ति, वर्गीय असमानता, मानवताको ह्रासलगायत नेपाली समाजका विविध समस्यालाई विषयवस्तुका रूपमा लिइएको पाइन्छ । रिजाल सामाजिक यथार्थवादी कथाकार हुन् भने उनका केही कथामा आञ्चालिकता, देशप्रेमको भावना साथै शाश्वत चिन्तनको पनि आभास पाउन सकिन्छ ।

राजनीतिक विकृतिमाथि प्रहार गरिएका उनका थुप्रै कथामध्ये अभिमन्यु पनि एक हो । जसमा वर्तमान राजनीतिक चक्रव्यूहमा अभिमन्युको उपस्थिति गराएर देशको बन्द, हडताल, श्रमिक वर्गमाथि भएको शोषणको पटाक्षेप गर्दै दुर्लभजस्तो पात्रको प्रवृत्तिमाथि प्रहार गरिएको छ । जुन कथामा कुरा र काम गराईमा पाइने तात्त्विक अन्तर प्रस्तुत भएको छ । पराकम्पन कथामा बेरोजगारी र बन्द हडतालको कथाव्यथा पाइन्छ । यो कथा समग्रमा सहर छिरेको बेरोजगारी पात्रको कथा हो । जसमा व्यथा, अभाव र पीडा, विद्रोहको पराकम्पन प्रस्तुत भएको छ । बागबजारको पृष्ठभूमिमा संरचित, अर्निङ र लर्निङको माइलस्टोन बनेको अर्को सशक्त कथा हो, बागबजार । बाजबजार नै कैयन्को भाग्यविधाता हो भने कैयन् व्यक्तिको भग्नावशेषको साक्षी पनि हो ।

अवाम् कथाले देशको वर्तमान परिस्थितिको संकेत गर्दै घरदेश नफर्कने र परदेश नजाने दुवै प्रवृत्तिको द्वन्द्व बोकेको छ । छोराछोरी विदेसिएका र स्वदेश नफर्किएका मृत्युपछि पनि नफर्कने परिस्थितिमा जगतरामले आफ्नो घर वृद्धाश्रमका रूपमा परिणत गराएको र यसप्रकारको प्रवृत्ति नेपाली समाजमा दिनानुदिन बढ्न सक्ने प्रवृत्तितर्फ लक्षित हुन युवावर्गको ध्यान आकृष्ट गराएका छन् यस कथामार्फत् कथाकारले । हामी, बागबजार र असहजता कथामा स्वदेशमा नै केही गर्नुपर्छ, स्वदेशमा नै पसिना बगाऔं भन्ने सन्देश बोकेका छन् ।

कथाकार नवराज रिजाल सामाजिक यथार्थवादी कथाकार हुन् भने उनका केही कथामा आञ्चालिकता, देशप्रेमको भावना साथै शाश्वत चिन्तनको पनि आभास पाउन सकिन्छ।

नेपाली सीमाको वास्तविकता र तितो यथार्थ सीमा कथामा पाइन्छ । तिलाठीजस्ता नेपालका सीमा गाउँमा त्यसै झडप भएको होइन, नेपालीहरूले आफ्नो सीमाका साथै आफ्नो पहिचान र अस्तित्वका लागि लडेको साक्षी हो त्यो । फलस्वरूप कथाकारले सीमावासीको पीडालाई हुबहुरूपमा कथामा उतारेका छन् । राजनीतिक नेतृत्वले सीमा समस्या समाधान गर्न पहल नगरेको र केवल आश्वासनमात्र बाँडेको यथार्थ यस कथामा पाइन्छ ।

यस्तै, विपर्यास कथामा पनि सीमा समस्यालाई नै विषयवस्तुका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । सीमा क्षेत्रका नागरिक देशका विनाबर्दीका सुरक्षाकर्मी हुन् (पृ. १००) भन्ने कथनमा वास्तविक सीमाका रक्षक त्यही सीमामा बस्नेहरू नै हुन् भन्न खोजिएको छ । पुस्तौंदेखि आफूले भोगचलन गर्दै आएको खेतबारी अर्कैले भोगचलन गरेको तीतो यथार्थ यसमा समेटिएको छ । सीमावासीले वर्षांैदेखि पीडा भोग्नुपर्दा पनि राज्य निरिह बनेको र नेतृत्व तहले केही गर्न नसकेको र सीमावासीले भोग्नुपरेको यथार्थसँगै देश नदुखेको पीडा कथामा पाइन्छ ।

खुसी कथाले वर्तमान सहरिया प्रवृत्तिले कतिको खुसी हरण गरेको छ । जसमा आधुनिक सहरिया नारीले खुसीका लागि कस्तो कदम पनि चाल्न सक्छिन् भन्ने यथार्थलाई घुमाउरो शैलीमा उल्लेख छ । आहत कथामा बन्दाबन्दीको समय र त्यसको पीडा चित्रण छ । कथाकारले धनीलाई भन्दा गरिबलाई आफ्नो माटोको माया बढी हुने धारणा प्रस्तुत गरेका छन् । माटोको माया किन सानालाई बढी लाग्छ ? के ठूलाको काम केवल कमाउनु मात्र हो (पृ. ९१) ? वर्तमान सहिन पल्टेको घाउ बोकेर बाँचिरहेछ (पृ. १२४) भन्ने मार्मिक अभिव्यक्ति अधैर्य कथामा पाइन्छ । जुन आदर्श बोकेको मान्छे हो त्यो नै अनार्दशमा परिणत भएपछि कस्तो हुन्छ ? त्यसैको मार्मिक कथा हो, अधैर्य ।

भाग्य लहरमा लहरिई लहरिई पुगें यस मरुस्थलमा कसरी ? भन्ने सिद्धिचरण श्रेष्ठको ओखलढुंगा कविताको उक्त पंक्तिलाई यस कथामा सहरिया पात्रको प्रवृत्ति र सहरिया दुष्चक्र, धोका, बन्द, हडताल, अमानवीय प्रवृत्ति, स्वार्थको धरहरा, सहरिया मरुस्थल आदि प्रवृित्त सहरमा बढ्दै गएको कुरालाई कथाकारले सूक्ष्मरूपमा विश्लेषण गरेका छन् । मन पोल्यो र के गरौं के गरौं भयो तर केही पनि गर्न सकेन (पृ. १३४) । यस्ता पात्रको जगजगी छ सहरमा तर पनि त्यसको बदलामा केही गर्न नसकिएको हिनताबोध बोकेको कथा हो शहर ।

त्यस्तै, महाशून्य कथामा हराएको मानवता, बढ्दो राजनैतिक स्वार्थ, बन्द, चक्काजाम, हडताल, प्रदर्शन जस्ता विरोधका शैली सहरका अवयव बनेको चित्रण गर्दै केही गर्छु भन्ने बलीभद्रजस्ता युवाले भोग्नुपरेको मानसिक तनाव कथामा पाइन्छ । श्रीमती र छोरी मिलेर लोग्ने एवं बाबुको हत्या गराएको प्रसंगमा जोकोहीलाई पनि एकपटक महाशून्यमा पु¥याउँछ । जसले नाता, मानवता र घनिष्ठताका विरुद्ध स्वार्थ, दानवता र निकृष्ठताको खोल ओढेको समाज, परिवार र व्यक्तिको दुष्चरित्रलाई उदांगो पारेको छ ।

गरिबीका कारण श्रीमतीलाई औषधी खुवाउन नसक्ने पात्र राजनीतिक दलको बन्द हडताल र जुलुसमा परेर केही हजारका लागि जीवनै समाप्त गर्न बाध्य नेपाली युवाको विषय कथामा समेटिएको छ । जुलुस र बन्दमा जान आग्रह गर्नेहरू उसको मृत्युपछि मौन छन् भने बयान कथामा भजनसिंह छेपारे प्रवृत्तिको पात्र सहरमा पसेपछि समानता र न्यायको प्रशिक्षक बन्न पुगेको छ । पद र पैसाका कारण राजनीतिलाई नियन्त्रणमा राख्न त्यस्ता पात्रले गरेको प्रयास र दुस्साहसको चित्रण कथामा पाइन्छ । त्यस्तै, लोकतन्त्र, गणतन्त्रमा मौलाएको अराजकताका बारेमा बयान कथामा उल्लेख छ– लोकतन्त्रपछि धेरै फेरिएका छन् । जे जे फेरिनु हुँदैनथ्यो, त्यो सबै फेरिएका र फेरिने क्रममा छन् । जे जे फेरिनुपथ्र्यो, त्यसको कुनै पनि काँटछाँट देखिँदैन (पृ.१८९) । यसरी लोकतन्त्र पनि वास्तवमा लोकतन्त्र हुन नसकेको यथार्थलाई यस कथाले जोडदाररूपमा उठाएको छ ।

संग्रहका कथामा राजनीतिक विकृति, विसंगति, निराशा, कुण्ठा, उदासीनता र वेदना बढीभन्दा बढी पाइन्छ । प्रशस्त धनसम्पत्ति भएर पनि खुसी नभएको मानिस र उसको विचलित मनको चित्रण कथामा पाइन्छन् । कथाकारले विभिन्न कथामा देशप्रेमका भावना जीवन्तरूपमा प्रस्तुत गरी आपूmलाई देशप्रेमी कथाकारका रूपमा चिनाएका छन् । देश समृद्ध बनाउने हो भने सबैले दुःखसुख गरेर आफ्नै देशमा पसिना बगाउनु पर्छ र यही माटोलाई फलाउनु फुलाउनु पर्छ भन्ने सन्देश बोक्ने रिजाल देशप्रेमको भावनाले ओतप्रोत भएका कथाकार हुन् ।

राजनीतिक स्वार्थले होनहार युवाको प्रयोग, स्वार्थको बढोत्तरी, मानवताको ह्रास, बढ्दो एकांकीपन, चेतानास्तरमा वृद्धि, समाजिक सञ्जालको प्रयोग, जीवनशैलीमा आएको परिवर्तन, सांस्कृतिक मूल्यमान्यतामा आएको ह्रास आदि विषयवस्तुलाई कथाकारले सूक्ष्मरूपमा समेटेका छन् । कथामा सरल भाषाशैलीको साथसाथै पात्रानुकूल संवाद र उखानटुक्काको प्रयोग पनि पाइन्छ । उनका केही कथा संस्मरणात्मक छन् भने केही आत्मकथात्मक अनि कुनै नैबन्धिक शैलीका । समग्रमा, रिजालका कथामा जीवनका विसंगति र युगीन यथार्थ नै घनीभूत रूपमा प्रकटीकरण भएको पाइन्छ ।