प्रेम–पीडा र पहिचान

खगिन्द्रा खुसीद्वारा लिखित उपन्यास ‘खुसीको गाउँ’ एक साधारण प्रेमकथा मात्र होइन, भुटानी–नेपाली शरणार्थीहरूको विस्थापन, पहिचान संकट, प्रेम, पुनर्बास र मानवीय संवेदनशीलताको कथा हो। लेखिकाले आफ्नै शरणार्थी पृष्ठभूमि र जीवनानुभवलाई साहित्यिक रूपान्तरण गर्दै विस्थापनपछिको मानवीय पीडा र सामाजिक यथार्थलाई कथाको केन्द्रमा राखेकी छन्। यही कारण यो कृति पछिल्लो समय नेपाली साहित्यमा निकै चर्चित भएको छ।

उपन्यासका मुख्य पात्र राजेन्द्र र राधिकाको प्रेमकथा, उपन्यासको सहज प्रवेशद्वार जस्तो देखिए पनि, यस प्रेमकथाभित्र एउटा समुदायको पीडा, विस्थापन र संघर्षका बहुआयामिक कथा लुकेका छन्। सन् १९९० को दशकपछि भुटानबाट निष्कासित भई झापा, मोरङ लगायतका शरणार्थी शिविरमा बस्न बाध्य भएका हजारौं नेपालीभाषी भुटानीहरूको अन्धकारमय जीवन, अनिश्चित भविष्य, पहिचानको संकट, सामाजिक उपेक्षा र पुनर्वासपछि आइपर्ने चुनौतीहरूलाई उपन्यासले अत्यन्त मार्मिक तरिकाले चित्रण गरेको छ।

शरणार्थी जीवन केवल शिविरमा पलायन भएका मानिसको भौतिक अवस्था मात्र होइन। यो आत्म–पीडा, संस्कृति–वियोग, असन्तुष्टि र अनिश्चित जीवनसँगको संघर्ष हो। लेखिकाले यो बोध–अनुभवलाई पात्रहरूको संवेदनशील मनोभोगाइद्वारा व्यक्त गर्दै शरणार्थी भएर बाँच्नुको वास्तविक पीडालाई नयाँ पाठकीय अनुभूति दिएका छन्। यस उपन्यासमा प्रेमकथा एउटा भावनात्मक सूत्रजस्तो बनेको छ, जसले कथा अघि बढाउँछ। तर राजेन्द्र–राधिकाको प्रेम, केवल व्यक्तिगत आकर्षण वा वियोगको कुरा होइन, मानवीय अस्तित्व, पहिचान र सम्बन्धको खोजी पनि हो। विस्थापित समाजभित्र प्रेम र आशा कसरी जीवनको आधार बन्न सक्छ, उपन्यास यही सन्देश दिन खोज्छ।

विस्थापनसँगै पहिचानको प्रश्न उपन्यासको केन्द्रमा छ। ‘म कहाँको ? मेरो पहिचान के हो ? मेरो देश, मेरो भूमि, मेरो घर कुन हो ?’ जस्ता सवालले पाठकलाई आत्म–चिन्तनतिर धकेल्छ। शरणार्थी भएकै कारण सामाजिक उपेक्षा, पराइपन, अस्वीकार र पीडा सहनुपर्छ भन्ने यथार्थ लेखिकाले खुल्दो रूपमा प्रस्तुत गरेकी छन्। भाषा, संस्कृति र धर्मका कारण शरणार्थीहरूलाई ‘अतिथि’ वा ‘परदेशी’को दायरामा सीमित गरिनुपर्ने यथार्थ सामाजिक चोटको रूपमा रचनामा स्थापित छ।

उपन्यासको अर्काे शक्तिशाली पक्ष मानवीय संवेदनशीलता हो। यहाँ प्रेम, परिवार, सम्बन्ध, आशा, पीडा, बाधा र वियोग सबैलाई अत्यन्त संवेदनशील तर सरल भाषामा व्यक्त गरिएको छ। लेखिकाको भाषा शुद्ध, स्पष्ट र वाचनमैत्री छ। कथाको प्रभावकारिता, कथ्य, संवाद र वर्णनात्मक शैलीले कथालाई भावनात्मक तथा साहित्यिक उचाइ दिएको देखिन्छ। उपन्यासले सामाजिक, दार्शनिक र भावनात्मक तहमा चिन्तन उत्पन्न गर्छ। कथाले प्रेम र वियोग मात्र होइन, घर र माटोको अर्थ, पहिचानको मूल्य, नागरिकताको संकट र मानवीय अस्तित्वको प्रश्न उठाउँछ। यही कारण ‘खुसीको गाउँ’ आजका पाठकका लागि विचार र भावनाको संयुक्त कृति बनेको छ।

नेपालमा शरणार्थी समस्याबारे साहित्यिक कृति साकार हुनु आफैंमा एउटा उपलब्धि हो। विस्थापित समुदायका यथार्थ, दर्द र खोजलाई कथामा प्रतिविम्बित गर्नु साहित्यिक जिम्मेवारी र इतिहास लेखन दुवै हो। उपन्यासले भुटानी–नेपाली शरणार्थी समुदायको संघर्षलाई दस्तावेजी रूपमै प्रस्तुत गरेको छ। इतिहास र स्मृतिको समन्वयले यो कृति भविष्यका पुस्ताका लागि पनि सान्दर्भिक रहन्छ। यसैबीच, उपन्यासमा केही सीमितताहरू पनि देखिने उल्लेख समीक्षकहरूले गरेका छन्। शरणार्थी समस्या, पहिचान, प्रेमकथा, पुनर्वास र सामाजिकता सबैलाई एकै कथा–धारमा समेट्दा कहिलेकाहीँ कथामा भारीपन महसुस हुन्छ। धेरै भावनात्मक प्रसंगले कथालाई गह्रौं बनाउँछन्। कथावस्तु व्यापक भए पनि, समुदायका सबै तह–स्तरका विविध अनुभवलाई उति विस्तारमा समेट्न नपाएको आरोप पनि भेटिन्छ।

यद्यपि यी कमजोरीहरूले उपन्यासको सार्थकता वा सन्देशमा ठूलो असर गरेको देखिँदैन। उपन्यासले शरणार्थी समस्या भन्ने विषयलाई नेपाली साहित्यमा स्थायी विषयका रूपमा स्थापन गर्न सक्ने सम्भावना बोकेको छ। पहिल्योसम्म व्यक्तिगत प्रेमकथा, सामाजिक यथार्थ वा युद्ध–विद्रोहका कथाहरू बढी देखिएको साहित्य क्षेत्रमा विस्थापन, पुनर्बास र पहिचानको विषयलाई साहित्यिक विमर्शमा उत्तिकै गम्भीरतासाथ ल्याएको छ। पाठकको नाताले खुसीको गाउँ पढ्दा कथाले भावनात्मक रूपमा छोयो। विस्थापनको पीडा पढ्दा पाठक आफैं शिविरभित्रको अन्धकार जीवनका बीच उभिएको अनुभव गर्छ। प्रेमले आशा दिन खोज्छ, पीडाले चेतना जगाउँछ। पहिचानले जीवनको प्रश्न सोध्छ। र पुनर्बासले नयाँ भविष्य खोज्दै अगाडि बढ्न प्रेरित गर्छ।

शरणार्थी जीवन, विस्थापित समुदाय, पहिचान र पुनर्बासजस्ता विषय अत्यन्त गम्भीर र बहुआयामिक भएकाले आगामी कृतिमा अलग–अलग दृष्टिकोण (बालबालिका, महिला, वृद्ध, तेस्रो समुदाय आदि) अभिव्यक्त हुने हो भने विषयवस्तु अझ विस्तृत र प्रतिनिधिमूलक बन्न सक्छ। पात्र विकास र कथानक संरचनामा अलि बढी ध्यान दिए कथाको ‘बहाव’ अझ सहज बन्न सक्छ। तथापि, यी पक्षहरू उपन्यासको समग्र प्रभावलाई कम गर्न पर्याप्त छैनन्। बरु, उठान, विषयवस्तु, सन्देश र संवेदनशीलता नै यसको प्रमुख शक्ति बनेका छन्।

अन्ततः, कृतिमा शरणार्थी पीडा, पहिचान संकट, प्रेम, आशा र मानवीय संवेदनशीलता यी सबै पक्ष कथामा अत्यन्त प्रभावकारी ढंगले बुनिएको छ। यो कृति आजका पुस्तालाई मात्रै होइन, भविष्यका पाठकलाई पनि विस्थापन, पहिचान र मानवताको वास्तविकता सम्झाइरहने ‘सामाजिक दस्तावेज’का रूपमा रहने विश्वास गर्न सकिन्छ। यसैले खुसीको गाउँ केवल साहित्यिक कृति होइन, इतिहास, स्मृति र मानवीय पहिचानको खोज यात्राबाट गुज्रिएको एउटा जीवनभोगाइ हो। नेपाली साहित्यमा यसको अवदान दिगो र स्मरणीय रहनेमा कुनै शंका छैन।